Gewone smeerwortel

“Symphytum” is afgeleid van het Griekse “symphyein” wat “samengroeien” of “verbinden” betekent, een verwijzing naar de historisch beschreven werking van de plant bij het herstel van gebroken botten en beschadigd weefsel: de plant zou botfragmenten letterlijk doen “samengroeien”. “Officinale” duidt op de aanwezigheid in de officiële lijst van geneeskrachtige planten en in de apothekerswerplaats. De Nederlandse naam “smeerwortel” verwijst naar de slijmerige, kleverige consistentie van de gesneden wortel, die door het hoge allantoïne- en slijmstofgehalte een smerende, zachte massa vormt bij contact met water. De volksnamen “Beinwell” (Duits, “botten goed”) en “knitbone” of “boneset” (Engels) verwijzen alle naar de traditionele toepassing bij botbreuken.

De jonge bladeren van smeerwortel werden traditioneel in Europa als groente gebruikt: gebakken als spinazie, verwerkt in soepen, of in beslag gefrituurd als “comfrey fritters”. In Groot-Brittannië was dit een gangbare voorjaarsgroente tot in de 20ste eeuw.

Vanwege het PA-gehalte wordt culinair gebruik van smeerwortel tegenwoordig sterk afgeraden en in veel landen niet meer aanbevolen. De EMA en nationale voedselautoriteiten waarschuwen expliciet voor het regelmatig eten van smeerwortelplanten vanwege het hepatotoxische risico van de PAs bij inwendige inname.

Culinair gebruik van Symphytum officinale wordt niet aanbevolen. De historische toepassing als groente stamt uit een tijd dat de toxiciteit van PAs nog niet bekend was. Als er al culinair gebruik plaatsvindt, dient dit beperkt te blijven tot occasionele kleine porties jonge bladeren, nooit de wortel, en nooit bij zwangere vrouwen, zogende moeders of kinderen.

Symphytum officinale is al meer dan 2000 jaar in gebruik als geneeskruid. Dioscorides (40, 90 n.C.) beschreef de plant als middel bij botbreuken en bloedingen. Plinius de Oude gebruikte het bij wondgenezing. In de Middeleeuwen was smeerwortel een van de meest gebruikte kruiden in Europa voor botbreuken, kneuzing en artritis. Hildegard von Bingen beschreef de plant bij gewrichtsproblemen. Culpeper (1616, 1654) noemde smeerwortel als het beste middel voor botbreuken en wonden. In de 19de eeuw werd allantoïne geïsoleerd als het werkzame bestanddeel. De toxiciteit van de PAs werd pas in de late 20ste eeuw erkend, wat leidde tot sterke beperkingen van het inwendig gebruik in Europa en Noord-Amerika.

Symphytum officinale past bij een type mens dat breuklijnen heeft: in botten, pezen, kraakbeen of bindweefsel. Zoals de wortel van smeerwortel zo diep in de grond gaat dat hij nauwelijks uitgetrokken kan worden en zich onmiddellijk herstelt als hij wordt afgebroken, zo heeft dit type een constitutie die een bijzonder vermogen tot herstel en regeneratie heeft, mits de juiste ondersteuning wordt geboden. De typische werking op botgenezing, peesherstel en slijmvliesherstel weerspiegelt een type dat gevoelig is voor structurele beschadigingen en baat heeft bij weefselopbouwende, granulatiebevorderende interventies.