Sint-Janskruid

“Hypericum” wordt in verband gebracht met de Griekse woorden “hyper”, dat “boven” of “machtiger dan” betekent, en “eikon”, dat “beeld” of “geestesverschijning” aanduidt. De naam verwijst naar de gewoonte het kruid boven deuropeningen te hangen om kwade geesten te weren. Een tweede lezing vat “hypereikon” op als “verruimd beeld” en betrekt de naam op de opklarende werking op het gemoed. “Perforatum” betekent “doorboord” en verwijst naar de doorschijnende olieklieren in het bladmoes, die bij tegenlicht als fijne gaatjes zichtbaar worden; de volksnaam olieblompje berust op hetzelfde kenmerk.

De Nederlandse naam Sint-Janskruid komt voort uit de bloeitijd rond 24 juni, de naamdag van Johannes de Doper; het verschijnen van de rode vlekken op de kroonbladeren werd verbonden met 29 augustus, de dag van zijn onthoofding. Een derde verklaring wijst op de ridders van Sint-Jan, die het kruid tijdens de kruistochten als wondkruid gebruikten. Namen als Bloedkruid, Blutkraut en Herrgottsblut ontstonden door de rode vlekken en het bloedrode aftreksel; namen als Jaagt-den-duivel, Teufelsflucht en Hexenkraut uit het gebruik boven huis- en staldeuren tegen kwade geesten en sombere gedachten. Botanische synoniemen zijn Hypericum officinarum Crantz, Hypericum officinale Gatereau ex Steud. en Hypericum vulgare Lam.

Het culinaire gebruik is beperkt en ondergeschikt aan de medicinale toepassing. De bloemen worden verwerkt in mede, de op honing gebaseerde wijn. Het gedroogde kruid wordt plaatselijk als theesubstituut gebruikt.

Een maceraat van 30 tot 50 g bloemtoppen in 1 liter witte wijn levert een bittere aperitiefwijn: minimaal twee weken laten trekken, zeven en per sherryglas voor de maaltijd gebruiken.

Buiten de keuken worden uit blad en bloemen bruine verfstoffen gewonnen en uit aangezuurde bloemen een rode kleurstof. Extracten worden verwerkt in shampoos en haarlotions tegen broos en afbrekend haar. Sint-Janskruid is geen neutraal keukenkruid: ook bij culinair gebruik gelden de fotosensibilisatie en de interacties uit de rubriek contra-indicaties.

Dioscorides en Plinius beschreven in de eerste eeuw hertshooisoorten bij ischias en jicht, bij brand- en snijwonden, bij kneuzingen, om gal en urine af te drijven en bij zware gemoedstoestanden. Bij Germaanse volkeren gold het rode sap uit de halfopen bloem als het bloed van de zonnegod Baldur en werd het als versterkend middel gegeven aan bleke, uitgeputte meisjes. Tijdens de kruistochten werd de olie op wonden toegepast. In de late middeleeuwen kwam de werking op het gemoed naar voren en werd het kruid ingezet in de donkere maanden van het jaar. Bock (1498 tot 1554) en Dodoens (1517 tot 1585) beschreven het als menstruatiebevorderend en koortsverdrijvend middel bij wonden, brandwonden, zenuwpijn en ischias. Gerard (1545 tot 1612) en Munting (1696) pasten de in olie gemacereerde bloemen toe bij etterende wonden, brandwonden en ontstekingen. Justinus Kerner (1786 tot 1862) meldde in het begin van de negentiende eeuw het gebruik bij bedrukte stemming.

Hypericum perforatum past in de galenische ordening bij een warm en droog type met het zwaartepunt in het Vuur-element en het cholerische kwadrant. De signatuur is solair: gouden vijftallige bloemen die rond het zomersolstitium hun maximum bereiken, een straalvormige meeldraadkrans en een blad dat tegen het licht doorlicht lijkt. Constitutioneel hoort daarbij het stille, teruggetrokken en traag reagerende beeld: weinig innerlijke warmte, weinig initiatief en een vertraagde respons op prikkels. Het typologische aangrijpingspunt is warmte- en lichttekort, niet agitatie met innerlijke hitte. Dit is een ordeningsmodel en geen farmacologische uitspraak: de onderbouwing staat onder inhoudsstoffen en medicinale eigenschappen.